1. ‘Computervirus verlamt ‘Spaarne”, Haarlems Dagblad, 10 maart 2005; ‘Virus zorgt voor chaos bij Spaarne Ziekenhuis’, Webwereld, 10 maart 2005.
‘Ziekenhuis zegt afspraken af door computervirus’, Planet, 10 maart 2005.
2. ‘Spaarne Ziekenhuis het eerste met ‘archiefloze polikliniek”, persbericht Spaarne Ziekenhuis, 4 oktober 2004. De term ‘papierloos’ zou beter zijn gekozen, want uiteraard heeft het Spaarne archieven. Ze zijn alleen volledig gedigitaliseerd.
3 ‘Computervirus verlamt ‘Spaarne”, Haarlems Dagblad, 10 maart 2005.
4 ‘Ziekenhuis verlost van computervirus’, Haarlems Dagblad, 15 maart 2005.
5 De zogeheten ‘professionele samenvatting’.
6 Citaten Hoogervorst uit een verslagje over het debat in de Volkskrant,’Hoogervorst verplicht medici patiëntgegevens uit te wisselen’, 11 maart 2005.
7 VWS: ICT in de zorg. Implementatieplan EMD/WHD, p. 1.
8 Zie bijvoorbeeld de serie artikelen .
9 De Inspectie Werk en Inkomen publiceerde op 14 februari 2005 een rapport waaruit bleek dat de meeste gemeenten weinig doen om de gegevens van bijstandsontvangers te beveiligen: Beveiliging Stuwinet bij gemeenten, Den Haag, februari 2005.
10. De RVZ bedoelde niet noodzakelijkerwijs het internet; er is gespeeld met de gedachte aan een besloten netwerk voor vitale informatie. Engeland legt momenteel voor hun EPD zo’n besloten netwerk aan.
11. RVZ: Informatietechnologie in de zorg, p. 10-11.
12. Het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) schat de besparing van een volledig elektronische afhandeling van declaraties op een bedrag tussen de 3 en 30 miljoen; zie het rapport Resultaatgericht de administratieve lasten reduceren; aanpak van de declaratiecasus (28 augustus 2003) dat het CVZ op verzoek van minister Hoogervorst opstelde.
13. Uit de evaluatie van de proef die in opdracht van het NIVEL (Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg) is uitgevoerd: J.B.F. Hutten et al., De zorgpas in Eemland, p. 7
14. De zorgpas in Eemland, p. 43.
15. De zorgpas in Eemland, p. 31-36.
16. Peter Verkooijen, ‘ Proefdraaien. ICT in de zorg’ , FEM de week, 23 oktober 2002.
17. De zorgpas in Eemland, p. 34.
18. De zorgpas in Eemland, p. 40-41.
19. ‘ Proefdraaien. ICT in de zorg’ .
20. JL van Duivenboden, ‘Randvoorwaarden voor een virtueel patiëntdossier, ervaringen uit de praktijk: het UPID project’, in Huisarts, specialist en het Elektronisch Medisch Dossier. Zie voorts uzorg (pdf) en nictiz (pdf)
21. Gert-Jan van Boven, directeur van het NICTIZ, in een interview in Computable, 28 januari 2005.
22. www.antonius.net
23. ‘Een Google voor patiëntinformatie’, Computable, 28 januari 2005,
24. Ernst & Young: eMedicatiedossier. p. 4.
25. Uit het persbericht van Ernst & Young naar aanleiding van het rapport.
26. NICTIZ: Het regioneel versnellingsprogramma, Lessons learned, zonder datum.
27. Er zijn zeven HISsen; hoeveel ZISsen er precies zijn is niet te zeggen. Ziekenhuizen werken vaak met combinaties van (soms op maat gemaakte) pakketten. Er zijn ongeveer tien softwarebedrijven die een (gedeeltelijk) ZIS aanbieden. De functionaliteit daarvan loopt sterk uiteen. Sommige behelzen een compleet ZIS, andere zijn niets dan een ’schil’ om andere programma’ s heen. De voornaamste HISsen zijn Elias, MicroHis, Promedico en MacHis; de voornaamste ZISsen HisCom, Chipsoft en McKesson.
28. Marc Berg: Bytes op recept?, p. 32-33.
29. RVZ: Standaardisering Elektronisch Patiënten Dossier, p, 6.
30. VWS: Van Elektronisch Medicatie Dossier naar Elektronisch Patiënten Dossier. p. 4.
31. VWS: Van Elektronisch Medicatie Dossier naar Elektronisch Patiënten Dossier, p, 9.
32. Zie onder meer.
33. Veel ziekenhuizen zijn overigens in grote problemen gekomen door de verplichte invoering van DBC’ s: omdat de regelgeving verschillende keren werd veranderd, was veel software niet op tijd af of onvoldoende getest, wat weer tot gevolg had dat ze hun verrichtingen niet kunnen declareren. Diverse ziekenhuizen in Nederland kampen dientengevolge momenteel met liquiditeitsproblemen. ‘Margreet Fogteloo, ‘Gekmakend’ , de Groene Amsterdammer, 22 april 2005; Ester Schop, ‘Softwarefouten bij invoering van DBC’ s’ , Automatisering Gids, 22 april 2005.
34. Ernst & Young: eMedicatiedossier, p. 16.
35. NICTIZ: Zorgbrede terminologie, zonder datum.
36. Standish Group: The Chaos report (1994).
37. Barry Calogero, ‘Who is to blame for ERP failure?’ , Serverworld, juni 2000.
38. De lijst is gebaseerd op de wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG). Het BIG-register wordt bijgehouden door het Centraal Informatiepunt Beroepen Gezondheidszorg (CIBG), een uitvoeringsorgaan van het ministerie. Datzelfde orgaan houdt het UZI-register bij. Zie voorts. De open directory bevat een aantal adviezen en handleidingen.
39. Het is niet duidelijk hoe lang een dergelijke toestemming geldt. In de oude situatie krijgt een andere zorgverlener na toestemming een kopie van (een deel van) iemands patiëntendossier, of een briefje met wat gegevens van diens arts. De toestemming tot inzage is derhalve eenmalig. In het UZI-register wordt bij mijn weten niet met een eenmalige toestemming gewerkt.
40. Een aantal ziekenhuizen werkt thans met Izemail, een systeem dat encryptie ‘on the fly’ biedt, en het mogelijk maakt om via beschermde e-mail over internet te communiceren, in plaats van via het (dure) Edifact-netwerk. Izemail werkt niet met de UZI-passen zelf, maar met de achterliggende PKI-infrastuctuur. Zie
41. In Zeeland is eind 2004 een proef met UZI-passen met pincodes succesvol afgesloten (proeftuin Zorgring Zeeland).
42. UZI-register: Veel gestelde vragen.
43. RVZ: Informatievoorziening in de zorg, p. 37.
44. Advies van de Tafel: Persoonsnummerbeleid in het kader van identiteitsmanagement, Den Haag 2002, Nummertafel (pdf) en Nummertafelbijlage. (pdf)
45. Aanbiedingsbrief Advies van de Tafel, Kamerstukken II 2002-2003, 28 600 VII nr. 21, p. 1.
46. Aanbiedingsbrief Advies van de Tafel, p. 3-4.
47. Fraudebestrijding in de zorg, brief van de minister van VWS, 23-04-’04; Kamerstukken II 2003-2004, 28 828, nr. 14, p. 2.
48. Zie voorts .
49. Wijziging van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten, de Wet op de toegang tot ziektekostenverzekeringen 1998 en de Ziekenfondswet in verband met invoering van een identificatieplicht bij het verkrijgen van zorg (etc), nota naar aanleiding van het verslag, Kamerstukken II 2003-2004, 29 623 nr. 7, p. 6.
50. Zie
51. In een gezamenlijk persbericht op 2 juni 2005 bekritiseerden het NPCF en de RVZ de diverse softwaremakers van EPD’s, omdat zij onvoldoende rekening zouden houden met het inzagerecht van patiënten, hun wens om zelf te bepalen wie erbij mag, na te gaan wie hun dossier heeft opgevraagd en er zelf gegevens aan toe te voegen.
52. RVZ: Internetgebruiker en de veranderingen in de zorg, Rijswijk 2005, p.21.
53. CBS: Steeds meer mensen gebruiken medicijnen, 21-04-’05, pdf .
54. Ook Hoogervorst is die mening toegedaan, getuige onder meer zijn uitspraken in een debat in de Tweede Kamer op 23 maart 2005; zie het stenogram van de vergadering.
55. VWS: Elektronisch medicatie dossier in de Zorg, p. 10.
56. VWS: ICT in de zorg. Implementatieplan EMD/WHD, p. 4.
57. Brief van de minister van Binnenlandse Zaken over de implementatie van Public Key Infrastructuur, Kamerstukken II, 2002-2003, 28600, nr 7, p. 2.
58. Elektronische Overheid (ELO), Eind-/Voortgangsrapportage 1-04-’03, p. 9, pdf.
59. Overleg vaste kamercommissies BiZa, EZ, Financiën, SoZa op 3 november 2004 over onder meer de notitie Op weg naar de elektronische overheid, Kamerstukken II, 2004-2005, 26387 nr. 24.
60. Ministerie van Binnenlandse Zaken: Voortgangsrapportage programma Andere Overheid, 17-12-’04, p. 19-20, pdf.
61. Sociale Verzekeringsbank: Meerjarenplanning 2005 t/m 2009, Amstelveen, september 2004, p. 15.
62. UZI-register: Veel gestelde vragen,
63. CPB: Privacy bij ICT in de zorg, ZM Magazine nr. 11, november 2002, p. 6.
64. Aanbiedingsbrief bij Advies van de Tafel, Kamerstukken II 2002-2003, 28 600 VII nr. 21, p. 3-4.
65. Kamerstukken 29 441 e.v.
66. RVZ: Standaardisering Elektronisch Patiënten Dossier, p. 2.
67. Ibid.
68. IGZ: Jaarrapport 2002, p. 77.
69. IGZ: Jaarrapport 2001, p. 86.
70. IGZ: Jaarrapport 2002, p. 76 en p. 103.
71. IGZ: Jaarrapport 2003, p. 79. De enige literatuur waarnaar de Inspectie ter onderbouwing in beide jaarrapporten verwijst, is het boek To err is human: towards a safer health system onder redactie van Linda Kohn, Janet Corrigan, en Molla Donaldson van het Institute of Medicine, verschenen bij de National Academy Press, Washington 1999. Het boek is in zijn geheel te downloaden.
72. IGZ: Staat van de Gezondheidszorg 2004. Patiëntveiligheid, p. 20.
73. Deze tabel is samengesteld uit de jaarrapporten van de IGZ; de cijfers voor persoonlijke fouten (door medisch personeel), organisatorische fouten en toepassingsfouten zijn opgeteld. Problemen door productfouten zijn niet meegeteld, deze vallen buiten het domein van de medische missers. De categorie ‘onbekend’ werd in 2000 niet gevoerd.
74. IGZ: Staat van de Gezondheidszorg 2004, p. 7; cursivering van mij.
75. IGZ: Tienduizenden mensen per jaar krijgen recept dat schadelijk kan zijn, persbericht 20 januari 2005.
76. Persbericht NPCF en NICTIZ: Gebrekkige communicatie tussen zorgverleners leidt tot veel medische fouten, 19-02-’04.
77. TNS NIPO: Fouten worden duur betaald. Een onderzoek naar medische overdrachtsfouten, februari 2004. Voorafgaand aan dit cijfermatige onderzoek werd een kwalitatief onderzoek uitgevoerd, TNS NIPO: Patiënten over fouten in medische informatie overdracht. Een verkennend onderzoek, dec. ‘03.
78. ‘Twijfel over onderzoek overdrachtsfouten. Instellingen en artsen zijn in het geheel niet bevraagd’, Medisch Contact, 3 maart 2004.
79. Zelfs daarbij kun je je afvragen of een EPD nu wel de zaligmakende oplossing is. In het papieren dossier staat immers óók aangegeven welke nier dient te worden uitgenomen, en toch werd die informatie over het hoofd gezien. Beter lijkt het om, zoals sommige ziekenhuizen tegenwoordig doen, met watervaste viltstift het zieke lichaamsdeel te markeren.
80. H Buurma, PGAM de Smet, OP van den Hoff’, ACG Egberts: ‘Prescriptiewijzigingen door openbare apotheken. Aard, frequentie en determinanten’, Pharmaceutisch Weekblad, 136 (2001) 1159-60.
81. Overgenomen uit Marc Berg: Bytes op recept?, p. 5.
82. WJ van der Kam, B Meyboom de Jong, TF Tromp, PW Moorman en J van der Lei: ‘Effects of electronic communication between the GP and the pharmacist. The quality of medication data on admission and after discharge’, Family Practice, 18 (2001) 605-609.
83. ‘Apotheker op afstand ziet fouten niet’, NRC 01-12-’04.
84. ‘Hoogervorst wil diagnose op recept’, de Volkskrant 17 maart 2005.
85. IGZ: ICT in ziekenhuizen, p. 3.
86. IGZ: ICT in ziekenhuizen, p. 9.
87. United States Pharmacopeia: Computer entry a leading cause of medication errors in US heath systems. Percentage of reported errors steadily increase from 1999 to 2003, persbericht USP 20 december 2004, pdf; ‘Data entry is a top cause of medication errors’, AMNews 24 januari 2005.
88. Peter C Smoth et. al.: ‘Missing Clinical Information During Primary Care Visits’, Journal of the American Medical Association, 5 (2005) 565-571; abstract.
89. ‘Hospital revives its ‘dead’ patients’, Baseline, 10-02-’03.
90. Ross Koppel et. al.: ‘Role of computerized physician order entry systems in facilitating medical errors’, Journal of the Americam Medical Association, 10 (2005) 1197-1203.
91. Zie ook het prachtige boekje De nacht schreef rood.
92. Zie bijvoorbeeld het rapport van de IGZ: ICT in ziekenhuizen, en Arjen Kamphuis: Baas over eigen bits? ICT in de Nederlandse zorg, niet gepubliceerd.
93. CBS persbericht: ‘Helft bedrijven lijdt schade door computervirussen’, 20 juni 2005.
94. McAfee persbericht, ‘McAfee AVERT Reports That Top Threats for Q2 2005 Include Money Making Schemes and a Rise in BOTS and Spyware’, 11 juli 2005.
95. ‘NI health trusts hit by computer virus’, BBC News 1, november 2001.
96. ‘Got paper? Beth Israel Deaconess copes with a massive computer crash’, Boston Globe.
97. ‘Computer viruses afflict hospitals, which learn to cope’, Health-ITWorld.
98. SUN’s Healthcare Community,
99. ‘Computer virus affects VUMC’, The Reporter, 31 januari 2003.
100. ‘Toronto public health computer accidentally erases records’, RISKS Digest, 10 maart 2003.
101. ‘Virus hits hospital systems’, BBC News, 22 augustus 2003.
102. Sasser Worm Impacted Businesses Around the World’, TechWeb, 7 mei 2004.
103. ‘Computer Virus Sasser Spreads Worldwide’, Arirang News, 4 mei 2004.
104. Zie de beschrijving van SirCam in de McAfee virusbibliotheek.
105. Michel Bouquet in een telefonisch interview, 17 maart 2005.
106. ‘Een piepende en krakende PC’, Huisarts Vandaag, 03-07-’04.
107. ‘$100K Reward for Stolen ID Data’, Wired News, 02-01-’03; ‘Security breach’, Palo Alto Weekly, 25-06-’03; ‘A tough lesson on medical privacy’, SFGate.com, 22-10-’03; ‘Drug histories exposed’, RISKS Digest, 26-01-’05.
108. Jelle Wijkstra, ‘Dwing overheid tot herbezinning’, Automatisering Gids 27 mei 2005